W przypowieści Jezusa trzej przyjaciele stają wobec sytuacji, która odsłania ich sposób przeżywania przyjaźni (Łk 11,5-8). Czym jest dla nich przyjaźń?
Fragment rozdziału „Natrętny przyjaciel (Łk 11,5–8)” z książki Przypowieści Jezusa. Narracyjny klucz lektury (s. 139–140):
Bohaterami przypowieści są trzej przyjaciele. Na starożytnym Wschodzie przyjaźń była niezwykle cenną wartością. Nie istniały wówczas żadne instytucje zabezpieczenia społecznego, dlatego w sytuacji potrzeby można było liczyć jedynie na pomoc rodziny i przyjaciół. Tym, co różni bohaterów przypowieści, jest sposób przeżywania przez nich przyjaźni.
Przyjaciel w potrzebie
Na drugim planie opowieści pojawia się człowiek, który podczas podróży zatrzymuje się w domu swego przyjaciela. Jego niespodziewane przybycie świadczy o tym, że przyjaźń opiera się dla niego na wzajemnym zaufaniu, które pozwala liczyć na pomoc o każdej porze dnia i nocy. Ze względu na święte prawo gościnności mógł zatrzymać się na nocleg u kogokolwiek, wybiera jednak dom przyjaciela, gdyż jest pewny jego życzliwości i gotowości do poświęcenia. Przyjaźń przeżywa jako wewnętrzny imperatyw, który sprawia, że miłość wobec przyjaciela jest nie tylko odruchowa i spontaniczna, lecz wręcz konieczna. Przyjaciel jest bowiem kimś tak bliskim jak własne życie (por. Pwt 13,7).
Natarczywy przyjaciel
Przyjaciel, z którym mają utożsamić się słuchacze przypowieści, pozostaje w podwójnej relacji. Z jednej strony ma przyjść z pomocą swojemu przyjacielowi będącemu w podróży, z drugiej sam musi prosić o pomoc swojego przyjaciela. Przyjaźń nie jest dla niego czymś abstrakcyjnym, lecz przekłada się na konkretne czyny miłości. Nie waha się poświęcić dla przyjaciela swojego czasu, wygody i reputacji. Tę ostatnią naraża, przemierzając w środku nocy miejscowość i czyniąc hałas, by obudzić przyjaciela. Wierzy w przyjaźń i dlatego ma odwagę go niepokoić. Właśnie sposób, w jaki to czyni, stanowi istotę przesłania przypowieści.
Jego zachowanie jako proszącego zostaje określone słowem anaideia (Łk 11,8). Termin ten oznacza dosłownie postawę kogoś „bezczelnego” i „bezwstydnego” (etymologicznie rzeczownik pochodzi od słowa aidōs – „skromność”, „szacunek”). W tym kontekście nabiera jednak znaczenia „śmiałości”, „natarczywości” i „nieustępliwości”, które najlepiej odpowiadają sytuacji opisanej w przypowieści. Natarczywość, z jaką drugi przyjaciel prosi o pomoc, jest wytrwała i nieustępliwa. Mimo odmowy ze strony przyjaciela nie rezygnuje. Trudności jedynie wzmacniają jego prośbę i czynią ją jeszcze bardziej usilną.
Przyjaciel proszony o pomoc
W osobie trzeciego z przyjaciół przyjaźń zostaje wystawiona na próbę. Jego odmowa udzielenia pomocy świadczy o tym, że przyjaźń postrzega jako przykry ciężar. Słowa o „naprzykrzaniu się” przyjaciela (11,7) znaczą dosłownie, że ten „dostarcza mu mozołu”. Tylko pozornie większą wartością od przyjaźni jest dla niego rodzina. Wprawdzie tłumaczy się troską o niezakłócanie jej nocnego spoczynku, ale w rzeczywistości myśli wyłącznie o sobie i własnej wygodzie.
Patrząc z tej perspektywy, można by sądzić, że udzielona przez niego pomoc wypływa z czysto egoistycznych pobudek. Zrozumiał bowiem, że nie zaśnie, dopóki nie pozbędzie się swego nieustępliwego przyjaciela (por. w. 8). Jednak gest, którym odpowiada na jego prośbę, dowodzi, że i on nie lekceważy przyjaźni. Wspierając przyjaciela, nie kieruje się prostą arytmetyką. Zamiast trzech chlebów daje mu znacznie więcej, niż prosił: „da mu wszystko (hosōn), co potrzebuje”. Jego odpowiedź nie jest już zatem odpowiedzią na samą „prośbę”, lecz na „potrzeby” przyjaciela. Nie sprowadzają się one jedynie do trzech chlebów, gdyż wtedy w zdaniu pojawiłby się zaimek względny hōn („to, czego potrzebuje”). Tymczasem użyty przez Jezusa zaimek hosōn, w świetle innych jego wystąpień w Ewangelii Łukasza (np. 4,23.40; 18,12.22), wyraża ideę całości i pełni. Trafniejsze będzie zatem tłumaczenie: „wszystko, czego potrzebuje”. Ostatecznie ostatni z przyjaciół, pod wpływem postawy swego proszącego przyjaciela, sam dojrzewa do prawdziwej przyjaźni.
Ten wpis należy do serii pt. Przypowieści Jezusa. Jeśli trafiłeś tutaj po raz pierwszy, zachęcam do rozpoczęcia lektury od wpisu „Dlaczego narracyjny klucz lektury przypowieści Jezusa?”
